Thời gian thử việc tối đa theo Bộ luật Lao động 2019 là 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên, 30 ngày với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các công việc khác. Mỗi công việc chỉ được thử một lần, và hợp đồng lao động dưới một tháng thì không áp dụng thử việc.
Biết con số tối đa mới là nửa bài toán. Nửa còn lại là tính ra ngày cụ thể: ngày bắt đầu là ngày nào, đếm ngày lịch hay ngày làm việc, ngày cuối rơi vào cuối tuần thì sao, và công ty phải báo kết quả trước hay sau ngày đó. Bài này đi qua từng bước bằng ví dụ giả định để bạn tự tính được cho trường hợp của mình.
Bốn mức thời gian thử việc và cách đếm
Mức thời gian thử việc gắn với chức danh và yêu cầu trình độ của công việc, không gắn với bằng cấp của người được tuyển. Một người có bằng đại học nhưng ứng tuyển vị trí không đòi hỏi trình độ đó thì mức tối đa tính theo vị trí.
| Nhóm công việc | Tối đa | Đếm theo | Ví dụ vị trí |
|---|---|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo pháp luật về doanh nghiệp | 180 ngày | Ngày lịch | Giám đốc, tổng giám đốc, thành viên hội đồng quản trị được thuê |
| Chức danh cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên | 60 ngày | Ngày lịch | Kỹ sư, kế toán viên, chuyên viên pháp chế, lập trình viên |
| Chức danh cần trình độ trung cấp; công nhân kỹ thuật; nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày | Ngày lịch | Thợ điện, kỹ thuật viên, nhân viên kho, nhân viên kinh doanh |
| Công việc khác | 6 ngày làm việc | Ngày làm việc | Phụ bếp, phục vụ, lao động phổ thông |
Đây là mức trần. Hai bên có thể thoả thuận ngắn hơn, nhưng không được dài hơn. Nếu hợp đồng thử việc ghi 90 ngày cho vị trí kế toán, phần vượt 60 ngày không có giá trị ràng buộc theo cách hiểu thông dụng, và người sử dụng lao động có thể bị xử phạt vì thử việc quá thời gian quy định.
Tính ngày hết thử việc từng bước
Thử việc là khoảng thời gian gắn với việc làm thật, nên thực tế người ta thường tính luôn ngày đi làm đầu tiên là ngày thứ nhất của thời gian thử việc. Đây là điểm khác với quy tắc chung của Bộ luật Dân sự (bỏ ngày đầu), và chính vì có hai cách hiểu nên bước cuối cùng dưới đây quan trọng nhất.
- Lấy ngày bắt đầu làm việc thực tế, không phải ngày ký giấy hay ngày nhận thư mời.
- Xác định nhóm công việc theo bảng trên để biết mức trần và đơn vị đếm.
- Với mức 60, 30 hoặc 180 ngày: đếm ngày lịch liên tiếp, tính cả cuối tuần và ngày lễ. Ví dụ giả định: bắt đầu ngày 01/4, thử việc 60 ngày thì ngày thứ 60 là 30/5.
- Với mức 6 ngày làm việc: chỉ đếm những ngày có lịch làm. Ví dụ giả định: quán ăn nghỉ thứ Hai, người phục vụ đi làm từ Chủ nhật thì sáu ngày làm việc là Chủ nhật, thứ Ba, thứ Tư, thứ Năm, thứ Sáu, thứ Bảy.
- Kiểm xem trong thời gian thử việc có ngày nào bạn nghỉ không lương hoặc tạm dừng do hai bên đồng ý không. Luật không quy định rõ việc cộng bù, nên phần này phải nằm trong thoả thuận.
- Ghi ngày kết thúc cụ thể vào hợp đồng thử việc hoặc phần thử việc trong hợp đồng lao động. Khi đã có ngày cụ thể được hai bên ký, tranh cãi về cách đếm gần như không còn.
Phần lớn tranh chấp về thử việc không đến từ con số 60 hay 30 mà từ chuyện mỗi bên hiểu ngày bắt đầu khác nhau. Một dòng "từ ngày… đến hết ngày…" trong hợp đồng giải quyết việc đó.
Ba ví dụ giả định tính ra ngày cuối
Kỹ sư cầu đường, thử việc 60 ngày, đi làm từ thứ Hai 05/1. Đếm ngày lịch liên tiếp, tính cả ngày đi làm đầu tiên: ngày thứ 60 là 05/3 (năm không nhuận). Nếu kỳ nghỉ Tết rơi vào giữa khoảng này, những ngày nghỉ Tết vẫn được tính, vì mức 60 ngày đếm theo ngày lịch. Hai bên muốn bù thời gian nghỉ Tết thì phải thoả thuận, và tổng vẫn không quá 60 ngày.
Nhân viên kho, thử việc 30 ngày, đi làm từ 15/7. Ngày thứ 30 là 13/8. Công ty muốn báo không đạt thì theo hướng dẫn hiện hành nên báo trước ngày kết thúc ít nhất 3 ngày, tức là muộn nhất khoảng 10/8. Báo vào ngày 14/8 là đã sang ngày người lao động có thể được coi như đã đạt.
Phụ bếp, thử việc 6 ngày làm việc, bếp nghỉ thứ Hai, đi làm từ thứ Sáu. Sáu ngày làm việc là thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật, thứ Ba, thứ Tư, thứ Năm. Ngày thứ Hai bếp nghỉ không được đếm. Nếu giữa chừng người phụ bếp xin nghỉ một ngày, việc có lùi ngày cuối hay không phải do hai bên thoả thuận, nên chốt ngay hôm đó bằng tin nhắn.
Hạn báo kết quả thử việc: trước hay sau ngày cuối
Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu khi kết thúc thời gian thử việc, người sử dụng lao động phải thông báo kết quả cho người lao động. Văn bản hướng dẫn hiện hành (Nghị định 145/2020/NĐ-CP) cụ thể hoá thêm: với các mức thử việc 180, 60 và 30 ngày, kết quả thông báo trong thời hạn 3 ngày trước khi kết thúc thời gian thử việc; với mức 6 ngày làm việc thì thông báo khi kết thúc. Nghị định có thể được thay thế, nên khi áp dụng bạn kiểm lại văn bản đang có hiệu lực.
Nếu đạt, hai bên tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký (trường hợp thử việc ghi ngay trong hợp đồng lao động), hoặc phải ký hợp đồng lao động (trường hợp có hợp đồng thử việc riêng). Nếu không đạt, hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã ký chấm dứt.
Một tình huống hay gặp: hết thời gian thử việc mà công ty im lặng, người lao động vẫn đi làm, vẫn nhận lương. Theo cách hiểu thông dụng, việc tiếp tục làm việc sau khi hết thử việc mà không có thông báo không đạt được xem như đã đạt, và quan hệ lao động chính thức bắt đầu. Công ty muốn chấm dứt sau thời điểm đó thì phải theo các căn cứ chấm dứt hợp đồng lao động, có báo trước, chứ không còn dùng lý do "thử việc không đạt" được nữa.
Hủy thử việc giữa chừng: không cần báo trước nhưng cần rõ ngày
Cả hai bên đều có quyền dừng. Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ bỏ thoả thuận thử việc hoặc hợp đồng lao động đã ký mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Quyền này dành cho cả người lao động lẫn công ty.
Không cần báo trước không có nghĩa là không cần báo. Bên muốn dừng vẫn nên báo rõ bằng văn bản hoặc tin nhắn có ngày giờ, để chốt ngày cuối làm việc. Ngày đó là căn cứ để tính tiền lương những ngày đã làm.
Tiền lương những ngày đã làm vẫn phải trả. Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Dừng thử việc vào ngày thứ mười thì mười ngày đó được trả theo mức đã thoả thuận, và việc thanh toán nên làm sớm, không đợi tới kỳ lương sau nếu hai bên không có thoả thuận khác.
Hết thời gian thử việc thì quyền này cũng hết. Sau ngày cuối của thời gian thử việc, quyền "dừng không cần báo trước" không còn. Đây là lý do ngày kết thúc thử việc phải được tính đúng và ghi rõ.
Những trường hợp đặc biệt cần để ý
Một số tình huống thử việc không đi theo kịch bản thông thường. Bạn kiểm xem mình có rơi vào trường hợp nào dưới đây không.
- Thử việc lần hai cho cùng công việc: luật chỉ cho thử việc một lần với một công việc. Gia hạn thử việc thực chất là thử việc lần hai, nên có rủi ro bị coi là vi phạm.
- Đổi sang vị trí khác: nếu chuyển sang công việc khác hẳn, có yêu cầu khác, hai bên có thể thoả thuận thử việc cho công việc mới, nhưng phải chứng minh được đó là công việc khác thật.
- Hợp đồng dưới một tháng: không áp dụng thử việc. Ký hợp đồng 20 ngày kèm 6 ngày thử việc là không đúng.
- Thử việc trong ngành có quy định riêng: một số vị trí như viên chức, người làm việc theo hợp đồng trong đơn vị sự nghiệp có chế độ tập sự theo pháp luật chuyên ngành, mốc thời gian khác hẳn.
- Người lao động nữ mang thai trong thời gian thử việc: luật không cấm thử việc, nhưng việc đánh giá không đạt chỉ vì mang thai có thể bị coi là phân biệt đối xử. Đánh giá phải dựa trên tiêu chí công việc đã nêu từ đầu.
Góc nhìn của bộ phận nhân sự
Với doanh nghiệp, thử việc là công cụ để đánh giá, không phải để tiết kiệm 15% lương. Cách dùng mốc thời gian đúng là đặt tiêu chí đánh giá ngay từ ngày đầu, hẹn một buổi nhận xét giữa kỳ (khoảng ngày thứ 30 với mức 60 ngày), và chốt kết quả trước ngày cuối ít nhất ba ngày để kịp ký hợp đồng chính thức hoặc báo không đạt.
Nhiều đơn vị để lỡ mốc vì người quản lý trực tiếp bận, đến khi nhân sự nhắc thì đã quá ngày. Lúc đó, người lao động đã trở thành nhân viên chính thức theo thực tế, và mọi quyết định chấm dứt phải đi theo đường chấm dứt hợp đồng, có báo trước, có lý do theo luật. Một lời nhắc tự động trong phần mềm chấm công hay một dòng trong lịch chung của phòng là đủ để tránh tình huống này.
Với người lao động, nên chủ động hỏi tiêu chí đánh giá và ngày dự kiến có kết quả ngay tuần đầu. Nếu đến ngày cuối chưa nhận được thông báo, hãy gửi một tin nhắn hỏi lại, giữ lại câu trả lời. Đó là bằng chứng về ngày hết thử việc và trạng thái của bạn sau ngày đó.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được yêu cầu thử việc khi đã ký hợp đồng lao động chính thức không?
Hai bên có thể ghi nội dung thử việc ngay trong hợp đồng lao động, hoặc ký hợp đồng thử việc riêng trước. Đã ký hợp đồng lao động không có điều khoản thử việc thì không thể sau đó yêu cầu thử việc cho chính công việc đó.
Thời gian thử việc có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu thử việc theo hợp đồng thử việc riêng, nhiều cách hiểu cho rằng chưa thuộc diện đóng bắt buộc. Nếu nội dung thử việc nằm trong hợp đồng lao động thì có thể phát sinh nghĩa vụ đóng. Quy định này có điều chỉnh theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đơn vị đóng.
Nghỉ ốm trong thời gian thử việc thì ngày kết thúc có lùi lại không?
Luật không có quy định tự động lùi ngày. Nếu muốn bù những ngày nghỉ, hai bên nên lập văn bản thoả thuận ngày kết thúc mới, nhưng tổng thời gian vẫn không vượt mức tối đa của vị trí đó.
Thử việc không đạt có được trợ cấp gì không?
Không có trợ cấp thôi việc vì quan hệ chưa phải hợp đồng lao động chính thức hoặc chấm dứt trong thời gian thử việc. Bạn chỉ được nhận tiền lương những ngày đã làm theo mức thoả thuận, cùng các khoản phụ cấp nếu có ghi trong thoả thuận.
Công ty giữ bằng gốc trong thời gian thử việc có đúng không?
Không. Người sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Bạn chỉ nên nộp bản sao, và có quyền yêu cầu trả lại bản chính nếu đã lỡ nộp.
Thời gian thử việc có được tính để hưởng phép năm không?
Theo hướng dẫn hiện hành, thời gian thử việc được tính là thời gian làm việc để tính ngày nghỉ hằng năm nếu sau đó người lao động tiếp tục làm việc cho người sử dụng lao động đó. Nếu thử việc không đạt và nghỉ thì không phát sinh phép năm.