Phần lớn yêu cầu trong quan hệ hôn nhân và gia đình không bị giới hạn bởi thời hiệu khởi kiện: yêu cầu ly hôn, thay đổi người trực tiếp nuôi con, thay đổi mức cấp dưỡng, xác định cha, mẹ, con đều có thể đưa ra khi có căn cứ, không phụ thuộc thời gian đã trôi qua. Yêu cầu chia tài sản chung sau khi ly hôn mà chưa chia thường được xem là yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu nên cũng không áp dụng thời hiệu. Nhưng các yêu cầu về tiền mang tính hợp đồng hay bồi thường thì vẫn có thời hiệu.
Gia đình là nơi người ta hay chần chừ nhất, vì cảm xúc, vì con cái, vì ngại. Bài này giúp bạn biết việc nào có thể để sau mà không mất quyền, việc nào không nên để lâu, và vì sao ngay cả với những việc "không có thời hiệu", để càng lâu càng khó giải quyết.
Bảng phân biệt theo từng yêu cầu
Bảng dưới theo nguyên lý của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015. Một số dòng có cách hiểu khác nhau trong thực tiễn; bạn đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi người làm nghề với vụ việc cụ thể.
| Yêu cầu | Thời hiệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ly hôn | Không có thời hiệu | Chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi |
| Chia tài sản chung khi ly hôn hoặc sau ly hôn mà chưa chia | Thường không áp dụng thời hiệu | Được xem là bảo vệ quyền sở hữu; tài sản phải còn và chứng minh được là tài sản chung |
| Thay đổi người trực tiếp nuôi con | Không có thời hiệu | Phải có căn cứ theo luật, ví dụ người đang nuôi không còn đủ điều kiện |
| Thay đổi mức hoặc phương thức cấp dưỡng | Không có thời hiệu | Khi có lý do chính đáng như thu nhập, nhu cầu của con thay đổi |
| Xác định cha, mẹ, con | Không áp dụng thời hiệu | Là quyền nhân thân; thường cần giám định |
| Đòi lại tài sản riêng bị người kia giữ | Không áp dụng thời hiệu | Là bảo vệ quyền sở hữu; cần chứng minh là tài sản riêng |
| Bên thứ ba đòi khoản nợ chung của vợ chồng | Theo loại hợp đồng, thường 3 năm | Là tranh chấp hợp đồng với người cho vay, người bán |
| Đòi bồi thường thiệt hại do bạo lực gia đình | 3 năm | Là bồi thường ngoài hợp đồng, đồng thời có thể có trách nhiệm hành chính, hình sự |
Thừa kế giữa vợ chồng, giữa cha mẹ và con có thời hiệu riêng, thuộc chuyên mục thừa kế. Khoản cấp dưỡng đã có bản án mà người kia không trả thuộc phần thi hành án, có thời hiệu yêu cầu thi hành án riêng ở chuyên mục hạn chót tố tụng.
Ly hôn: không có hạn, nhưng có lúc chưa được nộp
Không có quy định nào buộc bạn phải yêu cầu ly hôn trong một khoảng thời gian kể từ khi mâu thuẫn bắt đầu. Hai người có thể sống ly thân nhiều năm rồi mới làm thủ tục; quyền yêu cầu ly hôn không mất đi. Nhưng Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có một giới hạn để bảo vệ người mẹ và con nhỏ: người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Người vợ thì không bị giới hạn này.
Sống ly thân lâu không tự động làm hôn nhân chấm dứt. Trong thời gian đó, về pháp lý hai người vẫn là vợ chồng: tài sản mỗi người tạo ra có thể vẫn bị xem là tài sản chung, nợ mỗi người vay cho nhu cầu gia đình có thể là nợ chung. Đây là cái giá thực sự của việc chần chừ, lớn hơn nhiều so với chuyện thời hiệu.
Nếu bạn đang ly thân và chưa sẵn sàng ly hôn, ít nhất hãy ghi chép tài sản hiện có, tách bạch thu nhập và chi tiêu, giữ chứng từ những khoản lớn. Pháp luật cũng cho phép vợ chồng thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân; việc này có điều kiện, thể thức riêng, nên tham khảo người làm nghề trước khi ký.
Chia tài sản sau ly hôn: không có thời hiệu không có nghĩa là dễ
Nhiều cặp vợ chồng ly hôn chỉ giải quyết quan hệ hôn nhân và con cái, để tài sản "tự thoả thuận sau". Nhiều năm trôi qua, căn nhà một người đang ở, chiếc xe một người đang đi, khoản tiết kiệm một người đang giữ. Khi đó, yêu cầu chia tài sản chung thường được xem là yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, và theo Bộ luật Dân sự 2015 không bị giới hạn bởi thời hiệu khởi kiện.
Khó khăn nằm ở chứng minh. Tài sản có thể đã được bán, thế chấp, sửa sang bằng tiền riêng của người đang giữ. Người kia có thể lập luận phần tăng thêm là công sức riêng của họ sau ly hôn. Hồ sơ mua bán, sao kê, giấy tờ đứng tên lúc còn trong thời kỳ hôn nhân là chứng cứ then chốt, và chúng thất lạc dần theo năm tháng.
Nếu tài sản chung là quyền sử dụng đất, tranh chấp có thể kéo theo các quy định của Luật Đất đai 2024. Nếu người đang giữ tài sản đã bán cho người khác, vụ việc còn liên quan đến quyền của người mua. Vì vậy, dù không có thời hiệu, đừng để việc chia tài sản kéo dài vô thời hạn; ít nhất hãy lập biên bản thoả thuận tạm, ghi rõ ai giữ gì và phần của mỗi bên.
Con cái: các yêu cầu có thể đưa ra bất cứ lúc nào có căn cứ
Thay đổi người trực tiếp nuôi con. Không có hạn chót, nhưng phải có căn cứ, ví dụ người đang nuôi không còn đủ điều kiện chăm sóc, giáo dục con, hoặc hai bên thoả thuận thay đổi vì lợi ích của con. Với con từ đủ 7 tuổi trở lên, nguyện vọng của con được xem xét theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Thay đổi mức cấp dưỡng. Khi thu nhập của người cấp dưỡng hay nhu cầu của con thay đổi đáng kể, một bên có thể yêu cầu thay đổi. Hãy giữ chứng cứ về sự thay đổi: học phí mới, chi phí chữa bệnh, biến động thu nhập.
Thăm nom con. Người không trực tiếp nuôi có quyền thăm nom con; nếu bị cản trở, có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp. Ngược lại, nếu việc thăm nom gây ảnh hưởng xấu đến con, người trực tiếp nuôi có thể yêu cầu hạn chế.
Xác định cha, mẹ, con. Là quyền nhân thân, không bị giới hạn bởi thời gian. Thường cần giám định, và kết quả ảnh hưởng tới nhiều quan hệ khác như cấp dưỡng, thừa kế.
Những khoản tiền trong gia đình vẫn có thời hiệu
Không phải mọi tranh chấp trong gia đình đều thoát khỏi thời hiệu. Khi vợ chồng cùng vay tiền của người khác, người cho vay đòi nợ là tranh chấp hợp đồng vay, thời hiệu 3 năm theo Bộ luật Dân sự 2015. Khi sau ly hôn một người đã trả thay toàn bộ khoản nợ chung, việc đòi người kia hoàn lại phần của họ cũng là một yêu cầu về tiền, nên tính thời hạn thận trọng theo mốc 3 năm.
Khi một người gây thương tích cho người kia trong bạo lực gia đình, yêu cầu bồi thường thiệt hại có thời hiệu 3 năm kể từ ngày người bị hại biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Người bị bạo lực thường không thể đòi ngay vì đang sống cùng, vì sợ hãi. Hoàn cảnh đó có thể được trình bày, nhưng không có gì bảo đảm sẽ được trừ thời gian, nên nếu có thể, hãy giữ giấy khám thương tích, ảnh, tin nhắn và tìm hỗ trợ sớm.
Với bạo lực gia đình, an toàn của bạn và con cái quan trọng hơn mọi mốc thời gian. Pháp luật có các biện pháp bảo vệ người bị bạo lực; bạn có thể liên hệ công an, chính quyền cấp xã, hoặc tổ chức hỗ trợ tại địa phương.
Giấy tờ nên giữ ngay cả khi chưa định làm gì
Với các việc gia đình, thời gian ít khi làm bạn mất quyền, nhưng lại làm bạn mất chứng cứ. Một bộ hồ sơ gọn, cất ở nơi an toàn, giúp bạn chủ động bất kể sau này chọn thương lượng hay ra toà.
- Bản sao giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của các con, quyết định hoặc bản án ly hôn nếu đã có.
- Giấy tờ tài sản lớn hình thành trong thời kỳ hôn nhân: giấy chứng nhận nhà đất, đăng ký xe, hợp đồng mua bán, chứng từ thanh toán.
- Sao kê tài khoản ngân hàng ở những thời điểm quan trọng như khi mua tài sản, khi bắt đầu ly thân, khi ly hôn.
- Giấy tờ chứng minh tài sản riêng: hợp đồng tặng cho, văn bản thừa kế, tài sản có trước khi kết hôn.
- Chứng từ các khoản vay chung, khoản bạn đã trả thay cho người kia.
- Với con: chứng từ học phí, chi phí khám chữa bệnh, các khoản cấp dưỡng đã nhận hoặc đã trả.
Giữ bản sao ở hai nơi khác nhau, và đừng lấy giấy tờ gốc của người kia khi chưa được đồng ý; việc đó có thể gây thêm tranh chấp không cần thiết.
Khi nào nên có luật sư
Ly hôn thuận tình, không tranh chấp tài sản và con, nhiều người tự làm được. Nên có luật sư khi tài sản chung lớn hoặc phức tạp như nhà đất, cổ phần, tài sản đứng tên người khác; khi có tranh chấp quyền nuôi con; khi một bên ở nước ngoài; hoặc khi có bạo lực gia đình.
Với việc chia tài sản sau ly hôn đã để nhiều năm, người làm nghề giúp bạn xác định tài sản nào còn được xem là tài sản chung, chứng cứ nào cần thu thập trước khi nộp đơn, và có nên đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn tài sản bị bán hay không.
Từ phía người đang giữ tài sản, việc chủ động thoả thuận chia và lập văn bản rõ ràng cũng có lợi: bạn tránh được nguy cơ một ngày nào đó bị kiện về tài sản đã gắn bó nhiều năm, và có thể định đoạt tài sản mà không vướng tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Ly thân mười năm rồi mới ly hôn có được không?
Được. Yêu cầu ly hôn không có thời hiệu. Nhưng trong thời gian ly thân, về pháp lý hai người vẫn là vợ chồng, tài sản và nợ phát sinh có thể vẫn bị xem là chung, nên giải quyết sớm thường có lợi hơn.
Ly hôn rồi chưa chia nhà, mười năm sau đòi chia có còn được không?
Yêu cầu chia tài sản chung sau ly hôn thường được xem là bảo vệ quyền sở hữu, không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Khó khăn chủ yếu là chứng minh tài sản chung và xử lý phần giá trị thay đổi theo thời gian.
Người chồng có được yêu cầu ly hôn khi vợ đang mang thai không?
Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Người vợ thì vẫn có quyền yêu cầu.
Muốn giành lại quyền nuôi con sau vài năm có được không?
Được nếu có căn cứ, ví dụ người đang nuôi không còn đủ điều kiện chăm sóc, giáo dục con. Không có hạn chót, nhưng toà xem xét lợi ích của con là trên hết và nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi trở lên.
Trả thay toàn bộ nợ chung sau ly hôn thì đòi người kia thế nào?
Đây là yêu cầu về tiền giữa hai người, nên tính thận trọng theo thời hiệu 3 năm từ ngày bạn trả xong hoặc ngày người kia từ chối hoàn trả. Giữ chứng từ trả nợ và văn bản thoả thuận về nợ chung nếu có.
Bị bạo lực gia đình nhiều năm trước có còn đòi bồi thường được không?
Yêu cầu bồi thường có thời hiệu 3 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Hoàn cảnh không thể đòi có thể được trình bày nhưng không chắc được trừ. Nên giữ chứng cứ và tìm hỗ trợ sớm.