Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 là 3 năm, kể từ ngày người bị thiệt hại biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Với tai nạn hay vụ hành hung, mốc này thường là ngày xảy ra sự việc; với thiệt hại lộ ra dần như vết nứt tường do công trình bên cạnh, mốc có thể muộn hơn và là chỗ hai bên hay tranh cãi.
Bồi thường ngoài hợp đồng là khi giữa bạn và người gây thiệt hại không có thoả thuận nào trước, nhưng hành vi của họ làm bạn mất tiền, mất sức khoẻ, hỏng tài sản hay tổn hại danh dự. Bài này đi qua các tình huống hay gặp, mốc bắt đầu đếm của từng loại, và những việc nên làm trong mấy tuần đầu để quyền đòi bồi thường không bị mất vì thiếu chứng cứ hay quá hạn.
Mốc bắt đầu theo từng loại thiệt hại
Con số 3 năm áp dụng chung, nhưng ngày bắt đầu đếm khác nhau tuỳ thiệt hại lộ ra lúc nào. Các mô tả dưới đây là nguyên lý; toà sẽ đánh giá theo chứng cứ của từng vụ.
| Tình huống | Thường bắt đầu đếm từ | Chỗ dễ tranh cãi |
|---|---|---|
| Va chạm giao thông, thiệt hại xe và sức khoẻ | Ngày xảy ra va chạm | Thương tích di chứng lộ ra sau, chi phí điều trị phát sinh kéo dài |
| Bị đánh, bị hành hung | Ngày xảy ra sự việc | Song song có thể có vụ án hình sự, phần dân sự đi kèm hoặc tách riêng |
| Nhà bị nứt, lún do công trình bên cạnh | Ngày bạn biết hoặc phải biết thiệt hại và nguyên nhân | Vết nứt nhỏ ban đầu rồi lan rộng, khó chốt ngày "phải biết" |
| Nước thấm, dột từ nhà hàng xóm | Ngày phát hiện thiệt hại | Thiệt hại lặp lại nhiều lần, mỗi lần có thể là một sự kiện mới |
| Bị đăng tin sai sự thật, xúc phạm trên mạng | Ngày biết bài đăng | Bài đăng còn tồn tại, bị chia sẻ lại nhiều lần |
| Vật nuôi nhà khác gây thương tích | Ngày bị thương | Xác định chủ sở hữu, người quản lý vật nuôi |
| Hàng hoá có khuyết tật gây thiệt hại cho người dùng | Ngày biết thiệt hại và biết bên chịu trách nhiệm | Có thể đồng thời là quan hệ hợp đồng với người bán |
Khi không chắc mốc nào, hãy lấy ngày sớm nhất bạn có thể bị coi là đã biết làm hạn chót. Lập luận "mới biết gần đây" là điều bên kia sẽ phản bác đầu tiên, và gánh nặng chứng minh thường nằm ở phía bạn.
Thiệt hại lộ ra dần: chữ "phải biết" làm khó người bị hại
Bộ luật Dân sự không đếm từ ngày hành vi gây hại xảy ra mà từ ngày người bị thiệt hại biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Chữ "phải biết" nghĩa là: một người bình thường ở hoàn cảnh của bạn, với những gì bạn thấy được, lẽ ra đã nhận ra mình bị thiệt. Nó không phụ thuộc vào việc bạn có để ý hay không.
Ví dụ giả định: nhà bên cạnh đào móng làm tầng hầm từ tháng 2. Tháng 3, chị Lan thấy vài vết nứt nhỏ ở tường giáp ranh, chụp ảnh gửi hàng xóm, hai bên nói chuyện rồi để đó. Tháng 9, vết nứt lan rộng, cửa kẹt không đóng được. Nếu chị kiện, bên kia có thể lập luận chị đã biết từ tháng 3, tức là ngày có tin nhắn gửi ảnh. Chính tin nhắn chị gửi để đòi quyền lợi lại trở thành mốc bắt đầu.
Điều này không có nghĩa là bạn nên im lặng để giữ mốc muộn. Ngược lại, hãy ghi nhận thiệt hại sớm, rồi tính hạn chót theo mốc sớm nhất đó. Nếu thiệt hại tiếp tục phát sinh, phần phát sinh mới có thể được xem xét như thiệt hại mới, nhưng đừng đặt cược toàn bộ yêu cầu vào cách lập luận này.
Những khoản được đòi và lưu ý về thời gian của từng khoản
Tài sản bị hư hỏng. Chi phí sửa chữa, giá trị tài sản bị mất, lợi ích gắn với tài sản bị mất đi. Nên sửa xong mới tính đủ chi phí, nhưng phải có ảnh, biên bản, báo giá trước khi sửa để chứng minh tình trạng ban đầu.
Sức khoẻ bị xâm phạm. Chi phí cứu chữa, phục hồi, thu nhập bị mất trong thời gian điều trị, chi phí cho người chăm sóc, và khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Hoá đơn khám chữa bệnh nên giữ từng tờ ngay từ ngày đầu; chúng là phần chứng cứ hay thất lạc nhất.
Danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Yêu cầu bồi thường tiền và bù đắp tinh thần chịu thời hiệu 3 năm. Riêng yêu cầu buộc người vi phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai là bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản, mà theo Bộ luật Dân sự 2015 không áp dụng thời hiệu khởi kiện.
Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm. Chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng, và khoản bù đắp tinh thần cho người thân. Đây là việc nặng nề về tinh thần, gia đình thường để lâu mới tính tới, nên càng cần có người lo phần giấy tờ sớm.
Kiện đúng người phải bồi thường, đừng để mất thời gian vì nhầm bị đơn
Thời hiệu cứ chạy trong lúc bạn loay hoay tìm xem ai phải chịu trách nhiệm. Bộ luật Dân sự 2015 có một số nguyên tắc giúp xác định người bồi thường, và nắm được chúng từ đầu giúp bạn tránh phải rút đơn rồi nộp lại.
Với tai nạn do xe cơ giới gây ra, xe được xếp vào nguồn nguy hiểm cao độ. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, chủ sở hữu, người được giao chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nó gây ra, kể cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật loại trừ như thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại hoặc do bất khả kháng. Vì vậy, ngoài người lái, bạn cần xác định cả chủ xe và người đang được giao quản lý xe tại thời điểm xảy ra tai nạn.
Khi người gây thiệt hại là người làm công đang thực hiện công việc được giao, pháp nhân hoặc người sử dụng lao động thường phải bồi thường trước, sau đó có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả. Khi người gây thiệt hại là người chưa thành niên, cha mẹ có thể phải bồi thường. Với vụ nhà nứt do công trình bên cạnh, chủ đầu tư, nhà thầu thi công và đơn vị tư vấn có thể cùng liên quan.
Nếu chưa chắc, đơn khởi kiện có thể nêu nhiều bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; toà sẽ xem xét trách nhiệm của từng người. Điều quan trọng là đơn được nộp trong thời hiệu.
Khi đã có vụ án hình sự, phần bồi thường tính thế nào
Với vụ hành hung hay tai nạn có dấu hiệu tội phạm, phần bồi thường dân sự thường được giải quyết ngay trong vụ án hình sự. Người bị hại nêu yêu cầu bồi thường trong quá trình tố tụng hình sự, và toà xét xử vụ án hình sự quyết định luôn phần này. Trong trường hợp đó, bạn ít phải lo về thời hiệu khởi kiện dân sự riêng.
Tuy vậy, có những lúc phần dân sự bị tách ra: chưa đủ chứng cứ về thiệt hại, thiệt hại còn tiếp diễn, hoặc vụ việc không bị xử lý hình sự. Khi đó bạn có thể phải khởi kiện dân sự riêng. Cách tính thời hiệu trong tình huống chuyển từ hình sự sang dân sự có nhiều điểm phức tạp, vì vậy đừng mặc định rằng thời gian chờ cơ quan điều tra là thời gian an toàn.
Nguyên tắc thực tế: trong lúc chờ kết quả bên hình sự, vẫn giữ đầy đủ hoá đơn, giấy ra viện, biên bản, ảnh hiện trường, và ghi lại ngày của từng giấy tờ. Nếu thấy sắp hết 3 năm kể từ ngày xảy ra sự việc mà phần bồi thường chưa có cửa giải quyết, hãy hỏi người làm nghề về việc khởi kiện dân sự riêng.
Việc nên làm trong tháng đầu sau khi bị thiệt hại
Thời hiệu 3 năm nghe dài, nhưng chứng cứ thì mất đi nhanh hơn nhiều. Tháng đầu là lúc quyết định khả năng đòi bồi thường của bạn.
- Chụp ảnh, quay video hiện trường và thiệt hại, kèm cảnh rộng cho thấy vị trí, ghi lại ngày giờ.
- Đề nghị lập biên bản nếu có cơ quan chức năng đến; với tranh chấp hàng xóm, có thể đề nghị đại diện tổ dân phố hoặc chính quyền cấp xã chứng kiến.
- Giữ toàn bộ hoá đơn, giấy khám, đơn thuốc, giấy xác nhận nghỉ việc, báo giá sửa chữa.
- Ghi tên, cách liên lạc của người chứng kiến khi họ còn nhớ rõ sự việc.
- Gửi yêu cầu bồi thường bằng văn bản hoặc tin nhắn, nêu thiệt hại và đề nghị gặp nhau thương lượng.
- Ghi vào sổ ngày bạn phát hiện thiệt hại và ngày hết hạn 3 năm tính theo mốc sớm nhất, đặt nhắc trên điện thoại trước đó ít nhất sáu tháng.
Thương lượng, hoà giải ở cơ sở là con đường nên thử, nhưng nó không tự dừng thời hiệu. Nếu các bên đi tới thoả thuận hoà giải, theo Bộ luật Dân sự 2015 việc tự hoà giải có thể làm thời hiệu bắt đầu lại; hãy ghi thoả thuận đó thành văn bản có chữ ký hai bên.
Khi nào cần luật sư
Những vụ bồi thường có thiệt hại sức khoẻ nặng, tính mạng, hoặc thiệt hại nhà cửa lớn thường kéo theo giám định, định giá và tranh cãi về nguyên nhân. Đây là lúc nên có luật sư từ sớm, không phải đợi tới khi ra toà. Người làm nghề giúp bạn xác định đúng người phải bồi thường, ví dụ chủ đầu tư hay nhà thầu trong vụ nhà nứt, chủ xe hay người lái trong vụ tai nạn.
Nếu vụ việc đã kéo dài gần hai năm rưỡi mà hai bên vẫn chưa thống nhất, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem nhanh mốc thời hiệu và có nên nộp đơn để giữ quyền trong lúc tiếp tục thương lượng hay không. Nộp đơn không cản việc hai bên tiếp tục hoà giải; toà cũng tổ chức hoà giải trong quá trình giải quyết.
Cũng nên nhìn từ phía bên kia. Người gây thiệt hại có quyền yêu cầu xem chứng cứ, phản bác mức thiệt hại, và chỉ ra phần lỗi của chính người bị hại nếu có. Một yêu cầu bồi thường có căn cứ, có hoá đơn, có con số rõ ràng thường dễ đi tới thoả thuận hơn một yêu cầu chung chung đi kèm lời doạ kiện.
Câu hỏi thường gặp
Bị tai nạn giao thông cách đây hai năm, giờ đòi bồi thường còn kịp không?
Nếu tính từ ngày xảy ra tai nạn, bạn còn khoảng một năm trong thời hiệu 3 năm theo Bộ luật Dân sự 2015. Đừng đợi thêm: thu thập hoá đơn, biên bản, kết quả giải quyết của cơ quan chức năng và gửi yêu cầu bồi thường ngay.
Vết nứt tường xuất hiện từ lâu nhưng mới nặng thì tính thời hiệu từ khi nào?
Thường tính từ ngày bạn biết hoặc phải biết thiệt hại và nguyên nhân. Nếu bạn đã chụp ảnh, nhắn tin cho bên xây dựng từ trước, ngày đó dễ bị coi là mốc bắt đầu. An toàn nhất là lấy mốc sớm nhất làm hạn chót.
Đòi người đăng bài xúc phạm gỡ bài và xin lỗi có bị giới hạn thời gian không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản như buộc xin lỗi, cải chính không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Phần đòi bồi thường bằng tiền thì vẫn chịu thời hiệu 3 năm.
Đang thương lượng với bên gây thiệt hại thì thời hiệu có dừng lại không?
Thương lượng đơn thuần không làm dừng thời hiệu. Nếu hai bên đạt thoả thuận hoà giải, hoặc bên kia thừa nhận nghĩa vụ bồi thường, thời hiệu có thể bắt đầu lại. Hãy ghi lại thoả thuận, thừa nhận bằng văn bản hoặc tin nhắn.
Đã báo công an về vụ hành hung thì có cần kiện dân sự riêng không?
Nếu vụ việc được khởi tố, bạn có thể yêu cầu bồi thường ngay trong vụ án hình sự. Nếu không khởi tố hoặc phần bồi thường bị tách ra, bạn có thể phải kiện dân sự riêng, khi đó cần tính thời hiệu cẩn thận.
Người gây thiệt hại không có tiền thì kiện để làm gì?
Bản án là căn cứ để yêu cầu thi hành án khi người đó có tài sản, thu nhập sau này. Quyền yêu cầu thi hành án cũng có thời hiệu riêng, vì vậy nên cân nhắc cả khả năng thi hành trước khi quyết định.