Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi người có quyền khởi kiện là người chưa thành niên, người mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi mà chưa có người đại diện, thì khoảng thời gian chưa có người đại diện không tính vào thời hiệu khởi kiện. Khoảng thời gian người đại diện chết, chấm dứt tồn tại hoặc vì lý do chính đáng không thể tiếp tục đại diện mà chưa có người thay cũng được trừ ra. Khi đã có người đại diện, thời hiệu chạy bình thường.
Đây là cơ chế bảo vệ những người không tự đứng ra được: đứa trẻ mất cha mẹ trong tai nạn, người cao tuổi suy giảm trí nhớ bị người khác chiếm giữ tài sản, người bệnh tâm thần bị lừa ký giấy. Bài này giải thích cơ chế đó, những hiểu lầm hay gặp trong gia đình, và các việc nên làm để quyền của người thân không bị mất vì không ai lo giấy tờ.
Ai cần người đại diện và ai thường là người đại diện
Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015. Thủ tục tuyên bố tình trạng năng lực và đăng ký giám hộ cụ thể nên đối chiếu quy định hiện hành tại toà án và cơ quan đăng ký hộ tịch.
| Người có quyền | Người đại diện thường gặp | Khi nào coi là "chưa có người đại diện" |
|---|---|---|
| Người chưa thành niên còn cha mẹ | Cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật | Ít khi xảy ra, trừ khi cha mẹ bị hạn chế quyền hoặc có quyền lợi đối lập với con |
| Người chưa thành niên không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không đủ điều kiện | Người giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định, hoặc người được cử, chỉ định | Chưa xác định được người giám hộ |
| Người bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự | Người giám hộ, thường là vợ, chồng, con hoặc cha mẹ theo thứ tự luật định | Từ khi có tình trạng nhưng chưa có người giám hộ |
| Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Người giám hộ do toà chỉ định | Chưa có quyết định của toà và người giám hộ |
| Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự | Người đại diện theo pháp luật do toà quyết định | Chưa có người đại diện được xác định |
Cột cuối là chỗ quyết định thời hiệu. Khi đã có người đại diện hợp pháp, luật coi người được đại diện có người thay mặt thực hiện quyền, nên thời hiệu tiếp tục chạy dù người đại diện có hành động hay không.
Hiểu lầm hay gặp: "con còn nhỏ thì đợi lớn kiện cũng được"
Nhiều gia đình nghĩ rằng quyền của đứa trẻ sẽ được giữ nguyên cho tới khi nó đủ 18 tuổi. Điều đó chỉ đúng một phần. Cơ chế trừ thời gian của Bộ luật Dân sự áp dụng khi người chưa thành niên chưa có người đại diện. Nếu đứa trẻ còn cha hoặc mẹ, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật, và thời hiệu với quyền của con vẫn chạy như bình thường.
Ví dụ giả định: con của anh Dũng bị chó nhà hàng xóm cắn khi bảy tuổi, phải điều trị dài ngày. Anh Dũng ngại va chạm nên không đòi bồi thường. Thời hiệu 3 năm cho yêu cầu bồi thường bắt đầu từ ngày anh, với tư cách người đại diện, biết hoặc phải biết thiệt hại, chứ không đợi tới khi con đủ 18 tuổi. Mười một năm sau, đứa trẻ muốn tự đòi thì rất có thể đã quá thời hiệu nếu bên kia viện dẫn.
Vì vậy, với người đại diện, việc theo dõi các mốc thời gian của người được đại diện là một nghĩa vụ thực sự, không phải việc làm thêm. Nếu cha mẹ quyết định không kiện, hãy quyết định đó một cách có ý thức, sau khi đã hiểu con có thể mất quyền.
Khi người đại diện có quyền lợi đối lập
Có những trường hợp người đại diện chính là người có lợi khi không kiện. Ví dụ giả định: sau khi người cha mất, người mẹ đang quản lý phần tài sản mà con được hưởng và chính bà có tranh chấp với con về phần đó. Hoặc người giám hộ của một cụ già suy giảm nhận thức lại là người đang giữ tài sản của cụ. Pháp luật tố tụng không cho người có quyền lợi đối lập với đương sự làm người đại diện cho đương sự đó trong cùng vụ việc.
Trong những trường hợp này, câu hỏi "đã có người đại diện chưa" trở nên phức tạp. Một người đứng tên đại diện nhưng không thể đại diện vì xung đột lợi ích có thể được xem là lý do chính đáng khiến người được đại diện không thực hiện được quyền. Cách toà đánh giá phụ thuộc chứng cứ cụ thể, nên đây là loại việc cần người làm nghề.
Người thân khác trong gia đình, khi thấy quyền lợi của trẻ em hoặc người cần giám hộ bị đặt dưới tay một người có lợi ích ngược lại, có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét thay đổi người giám hộ hoặc yêu cầu toà chỉ định người đại diện trong vụ việc. Làm sớm giúp tránh tranh cãi về thời hiệu về sau.
Người cao tuổi suy giảm nhận thức: tình huống ngày càng hay gặp
Bị lấy tài sản trong lúc không còn minh mẫn. Người cao tuổi bị người quen dụ ký giấy chuyển nhượng, rút tiền tiết kiệm, cho vay không giấy tờ. Khi gia đình phát hiện, việc đầu tiên là xác định tình trạng nhận thức của cụ ở thời điểm đó và hiện tại.
Chưa có quyết định của toà. Theo Bộ luật Dân sự 2015, việc xác định một người mất năng lực hành vi dân sự hay có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi do toà tuyên bố, thường dựa trên kết luận giám định. Trước khi có quyết định, gia đình chưa có tư cách người giám hộ để thay cụ khởi kiện.
Thời gian chưa có người giám hộ. Khoảng thời gian người có quyền ở trong tình trạng cần giám hộ mà chưa có người đại diện có thể không tính vào thời hiệu. Nhưng gia đình sẽ phải chứng minh tình trạng đó bắt đầu từ khi nào, nên hồ sơ khám bệnh của cụ qua các năm rất quan trọng.
Tôn trọng ý chí của người cao tuổi. Không phải người lớn tuổi nào hay quên cũng mất năng lực hành vi. Thủ tục tuyên bố tình trạng năng lực ảnh hưởng lớn tới quyền tự quyết của cụ, nên cần cân nhắc kỹ, và trong khả năng, hỏi ý kiến chính cụ.
Việc gia đình nên làm khi người thân cần được đại diện
Các bước dưới vừa giúp người thân có người lo việc thường ngày, vừa giúp quyền khởi kiện của họ không bị mất vì thời gian.
- Xác định người đại diện hợp pháp hiện tại: cha mẹ, người giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định, hay cần cử, chỉ định người giám hộ.
- Làm thủ tục đăng ký giám hộ tại cơ quan có thẩm quyền theo pháp luật hộ tịch; với người cần toà tuyên bố tình trạng năng lực, chuẩn bị hồ sơ y tế để yêu cầu giám định.
- Lập danh sách các quyền, khoản tiền, tài sản của người được đại diện đang có tranh chấp hoặc có dấu hiệu bị xâm phạm, kèm ngày phát sinh.
- Tính thời hiệu cho từng việc: phần thời gian trước khi có người đại diện có thể được trừ, nhưng kể từ ngày có người đại diện, thời hiệu chạy bình thường.
- Giữ giấy tờ chứng minh mốc thời gian: giấy chứng tử của người đại diện trước, quyết định của toà, giấy đăng ký giám hộ, hồ sơ bệnh án.
- Nếu có xung đột lợi ích trong gia đình, hỏi người làm nghề trước khi để một người có lợi ích đối lập đứng ra đại diện.
Thủ tục đăng ký giám hộ ở cấp xã có bài riêng ở các trang chuyên về hộ tịch; ở đây chỉ nhắc rằng chậm làm giấy tờ giám hộ có thể kéo theo tranh cãi về thời hiệu.
Cách tính khi trẻ đủ 18 tuổi hoặc khi có người đại diện mới
Khoảng thời gian không tính vào thời hiệu là khoảng tạm dừng. Khi lý do chấm dứt, thời hiệu chạy tiếp phần còn lại chứ không bắt đầu lại từ đầu. Ví dụ giả định: một đứa trẻ có quyền đòi bồi thường từ khi mười lăm tuổi, cả cha lẫn mẹ đã mất và chưa ai được xác định là người giám hộ. Nếu suốt thời gian đó không có người đại diện, khoảng thời gian này có thể được trừ ra, và thời hiệu 3 năm bắt đầu chạy từ khi có người giám hộ hoặc khi đứa trẻ đủ 18 tuổi và tự mình thực hiện quyền, tuỳ sự kiện nào đến trước.
Với người đã có người đại diện rồi người đại diện qua đời, thời hiệu dừng từ ngày người đại diện mất tới ngày có người đại diện mới, rồi chạy tiếp phần còn lại. Nếu thời hiệu đã đi được hai năm trước khi người đại diện mất, người đại diện mới chỉ còn khoảng một năm.
Các trường hợp tạm dừng khác do bất khả kháng, trở ngại khách quan như thiên tai, nằm viện dài ngày được bàn kỹ ở chuyên mục xử lý khi lỡ hạn trên trang. Ở đây chỉ cần nhớ cơ chế chung: tạm dừng thì cộng thêm, bắt đầu lại thì đếm từ đầu.
Khi nào cần người làm nghề
Hầu như mọi tình huống trong bài này đều nên có luật sư hoặc người làm nghề đi cùng, vì chúng đụng tới năng lực hành vi, giám hộ, xung đột lợi ích trong gia đình, và thường là tài sản của người yếu thế. Đặc biệt cần khi: người cao tuổi đã ký giấy tờ chuyển tài sản lúc nghi không minh mẫn; trẻ em được hưởng bồi thường lớn mà người giám hộ chưa rõ; hoặc khi các thành viên trong gia đình không thống nhất ai đứng ra.
Từ phía bên bị kiện, bạn có quyền đề nghị toà xem xét lại cách tính thời hiệu, ví dụ chỉ ra rằng người có quyền đã có người đại diện từ sớm. Cả hai phía đều nên tranh luận bằng giấy tờ về tình trạng nhân thân và mốc thời gian, không bằng lời kể.
Điều quan trọng nhất với gia đình là đừng để việc giấy tờ đại diện bị trì hoãn vì ngại. Một quyết định giám hộ làm sớm bảo vệ người thân của bạn hơn bất kỳ lập luận về thời hiệu nào sau này.
Câu hỏi thường gặp
Con còn nhỏ bị tai nạn, đợi con đủ 18 tuổi rồi mới kiện có được không?
Nếu con còn cha hoặc mẹ làm người đại diện theo pháp luật, thời hiệu vẫn chạy từ khi người đại diện biết thiệt hại. Đợi tới khi con 18 tuổi có thể đã quá thời hiệu. Chỉ khi chưa có người đại diện, khoảng thời gian đó mới không tính.
Người già lẫn, bị người khác lấy tài sản thì gia đình có tự kiện thay được không?
Gia đình cần có tư cách đại diện hợp pháp, thường thông qua việc toà tuyên bố tình trạng năng lực và xác định người giám hộ. Khoảng thời gian chưa có người đại diện có thể không tính vào thời hiệu, nhưng phải chứng minh được.
Người đại diện mất giữa chừng thì thời hiệu tính tiếp thế nào?
Thời gian từ khi người đại diện mất tới khi có người đại diện mới không tính vào thời hiệu. Sau đó thời hiệu chạy tiếp phần còn lại, không bắt đầu lại từ đầu, nên người đại diện mới cần tính hạn ngay.
Mẹ đang giữ phần tài sản của con và có tranh chấp với con thì ai đại diện cho con?
Pháp luật tố tụng không cho người có quyền lợi đối lập làm người đại diện trong vụ việc đó. Người thân khác có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét người giám hộ hoặc toà chỉ định người đại diện. Nên có luật sư.
Thời gian không tính vào thời hiệu có làm thời hiệu đếm lại từ đầu không?
Không. Đây là tạm dừng: khi đã có người đại diện, thời hiệu chạy tiếp phần còn lại. Chỉ các sự kiện như bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ hay hai bên tự hoà giải mới làm thời hiệu bắt đầu lại.
Phải có giấy tờ gì để chứng minh khoảng thời gian chưa có người đại diện?
Thường cần giấy chứng tử của người đại diện trước, giấy đăng ký giám hộ, quyết định của toà về tình trạng năng lực hành vi, hồ sơ bệnh án. Giấy tờ có ngày tháng rõ ràng giúp xác định chính xác khoảng thời gian được trừ.