Thời hiệu khởi kiện không có một con số chung cho mọi việc: tranh chấp hợp đồng dân sự và đòi bồi thường thiệt hại thường là 3 năm theo Bộ luật Dân sự 2015, tranh chấp thương mại theo Luật Thương mại là 2 năm, tranh chấp lao động cá nhân ra toà là 1 năm, còn đòi lại tài sản thuộc sở hữu của mình hay tranh chấp quyền sử dụng đất thì không áp dụng thời hiệu. Việc đầu tiên cần làm khi muốn biết "còn kịp không" là xác định việc của bạn thuộc loại nào, rồi mới đếm ngày.
Bài này gom các loại việc người dân và doanh nghiệp nhỏ hay gặp vào một bảng, kèm mốc bắt đầu tính và những chỗ dễ hiểu sai. Con số trong bảng là theo các luật đang áp dụng tại thời điểm viết; luật có thể được sửa đổi, nên trước khi nộp đơn bạn vẫn cần đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Vì sao phải biết đúng loại việc trước khi đếm ngày
Cùng một câu chuyện có thể rơi vào những ô rất khác nhau. Ví dụ giả định: anh Hùng góp tiền cùng bạn mở quán, sau đó bạn rút lui và giữ luôn chiếc tủ đông anh mua. Nếu anh đòi lại khoản góp theo thoả thuận, đó là tranh chấp hợp đồng, có thời hiệu. Nếu anh đòi lại chính chiếc tủ đông đứng tên mình mua, đó có thể là yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, về nguyên tắc không bị giới hạn thời hiệu. Cùng một mối quan hệ, hai yêu cầu, hai cách tính.
Loại việc còn quyết định luật nào áp dụng. Giao dịch giữa hai doanh nghiệp vì mục đích sinh lợi thường được xem là hoạt động thương mại, và Luật Thương mại có mốc riêng ngắn hơn Bộ luật Dân sự. Tranh chấp giữa người lao động và người sử dụng lao động đi theo Bộ luật Lao động 2019 với các mốc tính bằng tháng. Quyết định của cơ quan nhà nước làm bạn thiệt thì đi đường tố tụng hành chính, cũng có mốc riêng.
Một điểm hay bị bỏ qua: Toà án không tự áp dụng thời hiệu. Theo Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thời hiệu chỉ được áp dụng khi một bên yêu cầu, và yêu cầu đó phải đưa ra trước khi toà cấp sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ việc. Hết thời hiệu không làm đơn của bạn bị chặn ngay ở cửa, nhưng bên kia gần như luôn viện dẫn nó nếu có lợi cho họ.
Bảng thời hiệu theo loại việc hay gặp
Bảng dưới là bản tra nhanh. Cột "mốc bắt đầu" là chỗ quyết định nhiều nhất; cùng con số 3 năm nhưng đếm từ ngày nào thì kết quả lệch nhau rất xa.
| Loại việc | Thời hiệu khởi kiện | Mốc bắt đầu tính | Căn cứ (đối chiếu bản hiện hành) |
|---|---|---|---|
| Tranh chấp hợp đồng dân sự: vay tiền, mua bán, thuê nhà, đặt cọc, dịch vụ | 3 năm | Ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: tai nạn, bị đánh, hàng xóm làm hỏng nhà | 3 năm | Ngày biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Tranh chấp thương mại giữa thương nhân, kiện ra toà | 2 năm (có ý kiến áp dụng 3 năm, xem chuyên mục thời hạn trong hợp đồng và mua bán) | Thời điểm quyền lợi bị xâm phạm | Luật Thương mại 2005 |
| Tranh chấp thương mại giải quyết bằng trọng tài | 2 năm, trừ luật chuyên ngành quy định khác | Thời điểm quyền lợi bị xâm phạm | Luật Trọng tài thương mại 2010 |
| Tranh chấp lao động cá nhân, yêu cầu toà giải quyết | 1 năm | Ngày phát hiện hành vi mà bên tranh chấp cho là vi phạm quyền lợi | Bộ luật Lao động 2019 |
| Khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính | Thông thường 1 năm, có trường hợp ngắn hơn | Ngày nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi | Luật Tố tụng hành chính 2015 |
| Hợp đồng bảo hiểm | 3 năm | Thời điểm phát sinh tranh chấp | Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 |
| Đòi lại tài sản thuộc sở hữu của mình | Không áp dụng thời hiệu | Không có | Bộ luật Dân sự 2015, trừ luật khác quy định khác |
| Tranh chấp quyền sử dụng đất | Không áp dụng thời hiệu | Không có | Bộ luật Dân sự 2015, Luật Đất đai |
| Yêu cầu chia di sản thừa kế | 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản | Thời điểm mở thừa kế | Bộ luật Dân sự 2015 (xem chuyên mục thừa kế) |
Bảng không thay cho việc đọc luật. Mỗi dòng đều có ngoại lệ, và một vụ việc thật thường dính nhiều dòng cùng lúc. Khi việc của bạn đứng gần ranh giới giữa hai ô, hãy tính theo ô có thời hiệu ngắn hơn để an toàn.
Cách tự xác định việc của mình thuộc ô nào
Trước khi đếm ngày, đi lần lượt qua các câu hỏi sau. Ghi câu trả lời ra giấy, vì chính tờ giấy đó cũng là bản tóm tắt bạn sẽ cần khi đi hỏi người làm nghề.
- Bạn đang đòi cái gì: một khoản tiền theo thoả thuận, một khoản bồi thường cho thiệt hại, hay một tài sản cụ thể đang nằm trong tay người khác?
- Giữa bạn và bên kia có hợp đồng không, dù chỉ là lời nói, tin nhắn hay giấy viết tay? Có hợp đồng thì thường đi ô tranh chấp hợp đồng; không có thì xét ô bồi thường ngoài hợp đồng.
- Hai bên là ai: cá nhân với cá nhân, hay doanh nghiệp, hộ kinh doanh mua bán với nhau để kinh doanh? Có yếu tố kinh doanh sinh lợi thì cân nhắc Luật Thương mại.
- Có phải quan hệ làm công ăn lương không? Nếu có, mốc của Bộ luật Lao động thường ngắn hơn nhiều so với dân sự.
- Bên làm bạn thiệt có phải cơ quan nhà nước ra quyết định không? Nếu có, đó là việc hành chính, có đường khiếu nại và khởi kiện riêng.
- Ngày nào bạn biết, hoặc lẽ ra phải biết, mình bị thiệt? Đây là ngày bắt đầu đếm của phần lớn các ô.
Nếu sau sáu câu hỏi bạn vẫn thấy việc của mình nằm giữa hai ô, đó là dấu hiệu nên hỏi ý kiến luật sư sớm, không đợi tới sát hạn.
Những chỗ hay hiểu sai khi tra bảng
Nghĩ rằng thời hiệu đếm từ ngày ký hợp đồng. Với tranh chấp hợp đồng, mốc là ngày bạn biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm, thường là ngày bên kia đến hạn mà không trả, không giao. Hợp đồng ký năm năm trước nhưng mới đến hạn trả tháng trước thì thời hiệu mới chỉ bắt đầu.
Nghĩ rằng hết thời hiệu là mất hết quyền. Hết thời hiệu khởi kiện là mất quyền yêu cầu toà buộc bên kia thực hiện, nếu bên kia viện dẫn thời hiệu. Nhưng nếu họ tự nguyện trả, hay thừa nhận khoản nợ, tình hình lại khác. Phần này có chuyên mục riêng về lỡ hạn trên trang.
Gộp mọi việc đất đai vào ô "không có thời hiệu". Tranh chấp ai có quyền sử dụng mảnh đất thì không áp dụng thời hiệu. Nhưng tranh chấp về một hợp đồng đặt cọc, hợp đồng chuyển nhượng đất có thể bị xem là tranh chấp hợp đồng, có thời hiệu 3 năm. Toà là nơi phân loại cuối cùng.
Tin vào con số trên mạng mà không xem năm. Nhiều bài cũ còn trích luật trước năm 2015, khi thời hiệu hợp đồng là 2 năm. Bộ luật Dân sự 2015 đã đổi thành 3 năm. Luôn hỏi: con số này theo luật nào, năm nào.
Quên rằng có những khoảng thời gian không tính. Thiên tai, ốm nặng không thể đi lại, người chưa thành niên chưa có người đại diện… có thể làm thời hiệu tạm dừng. Ngược lại, bên kia thừa nhận nợ có thể làm thời hiệu đếm lại từ đầu. Hai cơ chế này đều có bài riêng trong chuyên mục.
Đếm ngày thế nào cho đúng
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu được tính từ thời điểm bắt đầu ngày tiếp theo của ngày xảy ra sự kiện. Nói dễ hiểu, ngày xảy ra sự việc không được tính vào; ngày đầu tiên của thời hiệu là ngày hôm sau. Ví dụ giả định: khoản vay đến hạn trả ngày 10 tháng 3 mà bên vay không trả, thì ngày đầu tiên của thời hiệu là 11 tháng 3, và thời hiệu 3 năm kết thúc vào cuối ngày tương ứng ba năm sau.
Thời hạn tính bằng năm kết thúc vào ngày, tháng tương ứng của năm cuối cùng. Nếu ngày cuối rơi vào ngày nghỉ, quy tắc chung của Bộ luật Dân sự cho lùi sang ngày làm việc tiếp theo. Tuy vậy, sát hạn mà còn tính chuyện "được lùi một ngày" là đang đánh cược; chuyên mục cách tính thời hạn trên trang có bài riêng cho các trường hợp ngày lễ, nghỉ bù.
Đơn khởi kiện được coi là nộp vào ngày nào cũng quan trọng. Nộp trực tiếp thì là ngày toà nhận; gửi qua bưu chính thì theo quy định tố tụng thường lấy ngày có dấu bưu chính nơi gửi; nộp trực tuyến thì là ngày gửi trên cổng điện tử. Dù hình thức nào, hãy giữ lại biên nhận, phiếu gửi, ảnh chụp xác nhận. Đó là bằng chứng duy nhất của bạn nếu sau này có tranh cãi về việc nộp kịp hay không.
Khi nào nên hỏi luật sư ngay, không tự tra nữa
Bảng tra giúp bạn định hướng, không giúp bạn thắng. Có ba tình huống nên dừng tự tra và gặp người làm nghề. Thứ nhất, còn dưới sáu tháng là hết thời hiệu theo cách tính ngắn nhất có thể áp dụng cho việc của bạn. Thứ hai, việc dính tới đất đai, thừa kế, nhiều người cùng có quyền, hoặc một bên ở nước ngoài, vì khi đó loại việc và luật áp dụng rất dễ bị phân loại khác đi. Thứ ba, số tiền đủ lớn để một lần nộp sai hồ sơ cũng là thiệt hại đáng kể.
Khi đi hỏi, mang theo tờ giấy trả lời sáu câu hỏi ở trên, bản sao giấy tờ, tin nhắn, hoá đơn, và một dòng thời gian ngắn ghi các mốc chính. Người làm nghề nhìn dòng thời gian là xác định được mốc bắt đầu và mốc kết thúc nhanh hơn rất nhiều so với nghe kể lại.
Cuối cùng, đừng để việc tra cứu làm chậm việc giữ chứng cứ. Ngay hôm nay bạn có thể sao lưu tin nhắn, chụp lại giấy tờ, ghi tên người làm chứng. Những việc đó không tốn thời hiệu, nhưng nếu để muộn thì chứng cứ mất đi, và lúc đó dù còn trong thời hiệu cũng khó đòi.
Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng hiện nay là bao lâu?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện yêu cầu toà giải quyết tranh chấp hợp đồng là 3 năm, tính từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Luật thương mại, lao động có thể có mốc riêng.
Hết thời hiệu thì toà có nhận đơn không?
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, hết thời hiệu không còn là lý do để trả lại đơn ngay. Toà chỉ áp dụng thời hiệu khi đương sự yêu cầu trước khi toà sơ thẩm ra bản án, quyết định; khi đó vụ án có thể bị đình chỉ.
Đòi lại xe máy cho người quen mượn đã lâu có bị hết thời hiệu không?
Nếu bạn đòi lại chính chiếc xe thuộc sở hữu của mình, đó là yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu và về nguyên tắc không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Nếu bạn đòi tiền bồi thường vì xe hỏng, mất thì lại tính theo thời hiệu 3 năm.
Tranh chấp với công ty nơi mình làm việc thì thời hiệu bao lâu?
Tranh chấp lao động cá nhân theo Bộ luật Lao động 2019 có thời hiệu yêu cầu toà giải quyết là 1 năm từ ngày phát hiện hành vi vi phạm, ngắn hơn nhiều so với dân sự. Chuyên mục các mốc lao động trên trang có bảng chi tiết.
Có nên tính theo mốc ngắn nhất cho chắc không?
Nên. Khi việc của bạn có thể bị xếp vào hai loại với thời hiệu khác nhau, hãy lấy mốc ngắn hơn làm hạn chót của mình. Nộp sớm không mất gì, còn nộp muộn có thể mất quyền yêu cầu toà can thiệp.
Con số thời hiệu trên các bài viết cũ có còn đúng không?
Không chắc. Nhiều bài trích luật trước năm 2015, khi một số thời hiệu còn là 2 năm. Bạn luôn kiểm tra con số đó theo luật nào, năm nào, và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi dựa vào nó.