Theo Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là 5 năm với tội ít nghiêm trọng, 10 năm với tội nghiêm trọng, 15 năm với tội rất nghiêm trọng và 20 năm với tội đặc biệt nghiêm trọng, tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Một số nhóm tội được luật liệt kê không áp dụng thời hiệu.
Bài này giải thích nguyên lý để bạn hiểu quyền của mình và của người thân: khi nào một hành vi cũ không còn bị truy cứu, khi nào thời hiệu tính lại, và vì sao "trốn đủ lâu" không phải là cách để thoát. Bài không bàn về vụ án cụ thể nào, không hướng dẫn cách né tránh, và không thay được luật sư. Nếu bạn đang liên quan tới một vụ việc hình sự, việc đầu tiên là tìm người bào chữa.
Bốn mức thời hiệu theo loại tội phạm
Bộ luật Hình sự chia tội phạm thành bốn loại dựa trên mức cao nhất của khung hình phạt mà luật quy định cho hành vi đó. Thời hiệu đi theo loại tội. Lưu ý: loại tội được xác định theo khung hình phạt áp dụng cho hành vi cụ thể, không theo tên tội chung chung.
| Loại tội phạm | Mức cao nhất của khung hình phạt | Thời hiệu truy cứu |
|---|---|---|
| Ít nghiêm trọng | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 3 năm | 5 năm |
| Nghiêm trọng | Phạt tù từ trên 3 năm đến 7 năm | 10 năm |
| Rất nghiêm trọng | Phạt tù từ trên 7 năm đến 15 năm | 15 năm |
| Đặc biệt nghiêm trọng | Phạt tù từ trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình | 20 năm |
Ví dụ giả định: cùng một tội danh, khoản 1 có khung tối đa 3 năm thì thuộc loại ít nghiêm trọng, nhưng nếu hành vi rơi vào khoản có tình tiết định khung tăng nặng với mức tối đa 10 năm thì thuộc loại rất nghiêm trọng, và thời hiệu là 15 năm. Vì vậy không thể chỉ nghe tên tội mà kết luận thời hiệu.
Các mức trên theo Bộ luật Hình sự 2015 đã sửa đổi năm 2017. Bạn nên đối chiếu bản hợp nhất mới nhất nếu có lần sửa đổi sau.
Tính từ ngày nào
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Với tội hoàn thành trong một hành động, đó là ngày hành vi xảy ra. Với tội kéo dài, ví dụ một hành vi chiếm giữ trái phép diễn ra liên tục, hoặc tội liên tục gồm nhiều hành vi cùng loại, cách xác định ngày bắt đầu tính phức tạp hơn và thường dựa vào thời điểm hành vi chấm dứt; đây là phần cần đọc hướng dẫn và án lệ, thực tiễn xét xử, không tự suy.
Khác với thời hiệu xử phạt hành chính, thời hiệu hình sự không tính từ lúc cơ quan phát hiện. Một hành vi không ai biết suốt nhiều năm thì thời hiệu vẫn chạy từ ngày thực hiện. Điều này phản ánh quan niệm rằng sau một thời gian đủ dài, việc truy cứu không còn ý nghĩa giáo dục và phòng ngừa như lúc đầu, chứng cứ cũng khó thu thập.
Hết thời hiệu, người đó không bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội đó. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, hết thời hiệu là một căn cứ không khởi tố vụ án, hoặc đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án nếu đã khởi tố. Tuy vậy, luật tố tụng cũng có cơ chế để người bị buộc tội không đồng ý với việc đình chỉ vì hết thời hiệu được đề nghị tiếp tục giải quyết, nhằm chứng minh mình không có tội; cần đối chiếu bộ luật hiện hành.
Khi nào thời hiệu được tính lại
Phạm tội mới. Theo Điều 27, nếu trong thời hạn thời hiệu, người phạm tội lại thực hiện hành vi phạm tội mới mà Bộ luật quy định mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy trên 1 năm tù, thì thời hiệu đối với tội cũ được tính lại kể từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới.
Cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã. Nếu người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thì thời hiệu tính lại kể từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ. Đây là lý do "trốn đủ hai mươi năm" không có tác dụng như nhiều người nghĩ: chừng nào còn trốn sau khi có truy nã, đồng hồ thời hiệu không chạy về phía có lợi cho họ.
Hai điều kiện đi cùng nhau. Ở trường hợp thứ hai, luật yêu cầu cả việc cố tình trốn tránh và việc đã có quyết định truy nã. Hai yếu tố này được xác định trong hồ sơ tố tụng, không phải do cảm nhận của ai.
Ra đầu thú là một lựa chọn có lợi. Bên cạnh việc chấm dứt tình trạng trốn tránh, đầu thú là một tình tiết giảm nhẹ theo Bộ luật Hình sự. Người thân của người đang bị truy nã nên được tư vấn để hiểu điều này.
Những tội không áp dụng thời hiệu
Điều 28 Bộ luật Hình sự liệt kê các trường hợp không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, nghĩa là có thể bị truy cứu bất kể đã qua bao lâu. Theo bản sửa đổi năm 2017, danh sách gồm:
- Các tội xâm phạm an ninh quốc gia (Chương XIII của Bộ luật).
- Các tội phá hoại hoà bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh (Chương XXVI).
- Tội tham ô tài sản thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 353.
- Tội nhận hối lộ thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 354.
Danh sách này phản ánh chính sách: với những tội đặc biệt nguy hiểm hoặc tham nhũng nghiêm trọng, Nhà nước không giới hạn thời gian truy cứu. Bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành để biết danh sách có thay đổi hay không.
Không áp dụng thời hiệu truy cứu cũng khác với không áp dụng thời hiệu thi hành bản án; đó là hai chế định riêng trong Bộ luật.
Hết thời hiệu hình sự không xoá trách nhiệm dân sự và hành chính
Một hành vi phạm tội thường đồng thời gây thiệt hại cho người khác. Khi hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, người bị thiệt hại vẫn có thể có quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật dân sự, với thời hiệu riêng theo Bộ luật Dân sự: với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là 3 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Mốc "biết hoặc phải biết" có thể muộn hơn nhiều so với ngày hành vi xảy ra.
Ngược lại, có trường hợp hành vi không đủ yếu tố tội phạm hoặc đã hết thời hiệu hình sự, và cơ quan tố tụng chuyển hồ sơ sang xử phạt hành chính. Khi đó áp dụng thời hiệu xử phạt hành chính, và thời gian hồ sơ nằm ở cơ quan tố tụng được tính vào thời hiệu hành chính. Trong nhiều trường hợp, khi hồ sơ được chuyển sang thì thời hiệu hành chính cũng đã hết, nhưng biện pháp khắc phục hậu quả vẫn có thể được áp dụng.
Vì vậy, khi người thân hỏi "chuyện cũ rồi có sao không", hãy tách ba câu hỏi: còn bị truy cứu hình sự không, còn bị xử lý hành chính hoặc khắc phục không, và người bị thiệt hại còn quyền đòi bồi thường không.
Biết quyền của mình khi bị triệu tập về một việc cũ
Nếu bạn nhận giấy triệu tập liên quan đến một việc xảy ra đã lâu, điều đầu tiên là xác định tư cách tố tụng của mình: người làm chứng, người có quyền lợi liên quan, người bị tố giác, hay bị can. Mỗi tư cách có quyền và nghĩa vụ khác nhau, được ghi trong Bộ luật Tố tụng hình sự.
Người bị buộc tội có quyền có người bào chữa, có quyền trình bày, đưa ra chứng cứ, và có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Khi vấn đề thời hiệu có thể đặt ra, người bào chữa sẽ xem loại tội theo khung, ngày thực hiện, và các sự kiện có thể làm thời hiệu tính lại. Đây không phải việc nên tự làm.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu tình huống ở mức tổng quát, sau đó tìm luật sư bào chữa trực tiếp nếu có dấu hiệu bạn hoặc người thân là người bị buộc tội. Tuyệt đối không tìm cách sửa, huỷ chứng cứ hay thống nhất lời khai với người khác: những hành vi đó có thể cấu thành tội mới và làm thời hiệu của tội cũ tính lại.
Những hiểu nhầm phổ biến
"Hai mươi năm là xong mọi chuyện." Chỉ đúng với tội không thuộc danh sách không áp dụng thời hiệu, và khi không có sự kiện làm thời hiệu tính lại như phạm tội mới hay trốn tránh sau truy nã.
"Tính từ lúc bị phát hiện." Không đúng với hình sự. Thời hiệu truy cứu tính từ ngày tội phạm được thực hiện, theo Điều 27 Bộ luật Hình sự.
"Cùng tội thì cùng thời hiệu." Không đúng. Loại tội và thời hiệu đi theo khung hình phạt áp dụng cho hành vi cụ thể. Cùng tên tội có thể có nhiều mức thời hiệu.
"Hết thời hiệu thì không phải bồi thường." Không đúng. Trách nhiệm dân sự đi theo thời hiệu dân sự riêng.
"Hết thời hiệu là được coi như vô tội." Hết thời hiệu là căn cứ không truy cứu, không phải là kết luận người đó không thực hiện hành vi. Người muốn được xác định là vô tội có cơ chế đề nghị tiếp tục giải quyết theo luật tố tụng.
Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là bao lâu?
Theo Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017: 5 năm với tội ít nghiêm trọng, 10 năm với tội nghiêm trọng, 15 năm với tội rất nghiêm trọng, 20 năm với tội đặc biệt nghiêm trọng. Loại tội xác định theo mức cao nhất của khung hình phạt áp dụng cho hành vi.
Thời hiệu tính từ ngày phạm tội hay ngày bị phát hiện?
Tính từ ngày tội phạm được thực hiện, không phải ngày bị phát hiện. Với tội kéo dài hoặc tội liên tục, cách xác định mốc phức tạp hơn và cần người làm nghề xem hồ sơ cụ thể.
Trốn đi nơi khác thì thời hiệu có chạy không?
Nếu người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thời hiệu được tính lại kể từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ. Trốn tránh không giúp thời hiệu hết nhanh hơn, mà còn làm mất cơ hội được hưởng tình tiết giảm nhẹ khi đầu thú.
Những tội nào không có thời hiệu?
Theo Điều 28 Bộ luật Hình sự: các tội xâm phạm an ninh quốc gia; các tội phá hoại hoà bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh; tội tham ô tài sản và tội nhận hối lộ thuộc khoản 3, khoản 4 của các điều tương ứng.
Hết thời hiệu hình sự thì người bị hại còn đòi bồi thường được không?
Có thể, nếu còn trong thời hiệu khởi kiện dân sự. Với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Bộ luật Dân sự 2015 quy định 3 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích của mình bị xâm phạm.
Được đình chỉ vì hết thời hiệu nhưng muốn chứng minh mình vô tội thì sao?
Bộ luật Tố tụng hình sự có cơ chế để người bị buộc tội không đồng ý với việc đình chỉ vì hết thời hiệu được đề nghị tiếp tục điều tra, giải quyết. Đây là quyết định quan trọng, nên bàn kỹ với luật sư bào chữa.